Khổng Tử như tôi biết

(viết trong dư âm của Viện Khổng Tử đầu tiên khai trương tại Việt Nam)

Đã có nhiều, quá nhiều, quá quá nhiều người viết về Khổng Tử. Chắc chắn, Khổng Tử là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử nhân loại, và ở tầm mức số lượng, chắc có lẽ chỉ có Jesus sánh ngang.
Tôi hoàn toàn không được học hành gì về Nho giáo, và những kiến thức vô cùng lõm bõm của tôi chủ yếu là góp nhặt qua sách vở một cách thiếu hệ thống. Tiêu đề của bài viết đương nhiên không hề ám chỉ hay minh định rằng tôi có quen biết cá nhân gì với vị vạn thế sư biểu này.
Khổng Tử sống cách chúng ta đã 2500 năm. Bao nhiêu nước đã chảy qua cầu từ ngày đó, nên tôi sẽ cố gắng áp dụng những nguyên tắc của mình để tự xây dựng lên hình ảnh của cá nhân tôi về ông.

1. Có thể nói Khổng có một cuộc đời vất vả. Điều này thì ai cũng biết, và cũng đã thành điển tích quen gặp trong văn học Trung Hoa. Khổng phu tử bị khốn, bị đói, bị vây - nhưng có lẽ đau khổ nhất là không được dùng. Mấy người trò ưng ý nhất thì lại không ai có kết thúc mãn ý.
Cuộc đời bôn ba nhưng Khổng vẫn giữ cái nhiệt huyết và lý tưởng của mình.

2. Nhắc tới Nho giáo, ta thường nghĩ tới những cái gì cứng nhắc, cổ lậu. Cá nhân tôi cho rằng những lề luật của Nho giáo xuất phát nhiều từ Mạnh Tử hơn là Khổng Tử. Mạnh Tử ở cái vị thế có thể đưa ra lề luật cho mọi người, khác với Khổng Tử cả đời chỉ mong tìm được một minh quân.

3. Khổng là người khá bình dị. Ước mơ của ông là sau khi công thành danh toại thì buổi chiều đi tắm sông rồi hóng mát ở đền Vũ Vu. Người Việt đọc tới đoạn này lẽ nào không thấy hiện lên trong óc mình một triền đê với cánh diều căng gió.

4. Công lao lớn nhất của Khổng, là mở trường. Theo như tôi được biết thì Khổng là người đầu tiên mở trường tư, để bình dân có thể bắt đầu tham chính. Việc này phải ngang ngửa với việc thần Titan trao lửa cho loài người vậy.

(bài viết ở dạng draft)

Quan điểm về đánh giá lịch sử

Cũng như rất nhiều các bài viết khác (mà hầu hết là chưa từng được viết ra), những suy tưởng xem chừng vĩ đại khi ồn ào trong trí óc, lại hiện nguyên hình yếu đuối mong manh khi phơi mình trên trang viết. Ngày nay ta chẳng còn mấy khi cầm bút, để mực văn tuôn trào tới nỗi ngòi viết mong manh cũng từng có ngày mơ làm đòn xoay trục chuyển, nhưng những trắc trở văn chương thì vẫn nguyên vẹn ngày nào.

Tôi viết những dòng này nhân sự kiện Viện Khổng Tử đầu tiên được thành lập ở Việt Nam, qua đó muốn giãi bày đôi chút suy nghĩ về nhân vật đã có quá nhiều bàn bạc này.

Những ai sinh ra ở đất Á Đông, mà chỉ gói gọn Việt Nam Trung Quốc, hẳn không thể không biết ít nhiều về Khổng Tử. Hơn hai ngàn năm, Khổng Tử và những người tự nhận là môn đệ của ông đã bao trùm xã hội Á châu với luận thuyết của mình, cho tới ngày chiến hạm Tây phương gõ cửa. Rồi một thời loạn ly, Khổng từ vị trí vạn thế sư biểu bỗng thành đối tượng phê phán đả kích. Chiến loạn rồi cũng qua, trong cơn bàng hoàng của điêu tàn mà chẳng cần thơ Chế Lan Viên, Khổng bỗng lại quay lại thành hình mẫu xã hội đại đồng và ước mơ một Đông Á hùng bá địa cầu.

Lịch sử luôn kỳ lạ như vậy: theo hầu hết các nghiên cứu và sử sách, thì Khổng Tử là một nhân vật hoàn toàn có thật, những biến cố cuộc đời được ghi chép tương đối nhiều, nếu so với tình trạng sách vở thời chiến quốc. Học thuyết của Khổng Tử cũng căn bản cố định - cụ Nguyễn Hiến Lê cho rằng chỉ có cuốn Luận ngữ mới có thể tin được là ý tưởng của chính Khổng Tử. Vậy mà chỉ có dăm trăm trang sách lại gây bao sóng gió qua cả mấy ngàn năm?

Ngày nay nhìn lại, nên đánh giá về Khổng Tử thế nào? Câu hỏi này quá rộng, bài văn nhỏ này chỉ xin bàn về một vấn đề tổng quát hơn: khen chê lịch sử thế nào?

Tôi nghĩ rằng, lịch sử là một thứ vô cùng dễ tính. Khen cũng được, chê cũng không sao, bởi lịch sử là những gì đã qua, nhân vật lịch sử giờ đây đã phôi pha cùng tang biến thời gian, làm sao đứng lên để trả lời chúng ta. Một sự việc, một hoàn cảnh, một câu nói, một hành động của mỗi con người đều chịu đựng vô vàn biến cố mà chính họ cũng không hiểu hoàn toàn.

Thế nhưng không thể không khen, cũng không thể không chê, bởi mục đích quan trọng nhất của lịch sử là đánh giá. Quan điểm của tôi cho rằng, khen hay chê cần công bằng.

Thế nào là công bằng? Thật khó trả lời hoàn hảo. Nhưng trong vấn đề này, có thể tạm định nghĩa công bằng là cố gắng tối đa đứng trên thời điểm và hoàn cảnh của nhân vật lịch sử.

Khi Newton tìm ra phép tích phân, ông ngạo nghễ cho rằng khắp Âu châu (tức là toàn thế giới vào ngày đó), người hiểu được lý thuyết của ông không quá số đếm hai bàn tay. Thế nhưng ngày nay thì học sinh cấp III nào trên mức trung bình đều làu làu phép vi tích phân, mà ta còn có máy tính hỗ trợ, bấm một nút là ra kết quả, chẳng phải suy nghĩ làm chi cho hao tổn trí óc. Vậy ta có nên chê Newton dốt hay chăng?

Thế nhưng lịch sử không thể chỉ khen, bởi nó sẽ thành bản báo cáo thành tích. Tôi cho rằng, nhân vật lịch sử đã làm xong việc của họ, còn người đương thời phải làm việc của chúng ta. Khen hay chê chính ở chỗ chúng ta ảnh hưởng thế nào từ lịch sử, bởi đó là mới là điều quyết định cho tương lai.

Mở dòng

 Ngày hôm nay cũng không hẳn là một ngày đặc biệt - ngày đặc biệt khi ta gán cho nó một ý nghĩa đặc biệt - nhưng cũng là ngày đánh dấu quyết tâm vượt qua sự lười biếng để có thể ghi lại đôi dòng suy nghĩ quẩn quanh, thay vì để nó chạy lòng vòng như câu "tâm viên trí mã".

 Tôi không kỳ vọng những dòng viết lách của tôi sẽ sống lâu - rất có nhiều khả năng tôi sẽ đóng góp thêm một nấm mồ xanh trên bãi Internet khổng lồ - nhưng cặm cụi cũng có cái thú vui của riêng nó ...

 Cho một bắt đầu!